Είναι όντως η 'εργασία από το σπίτι' είναι μια μορφή πνευματικής κακοποίησης;

Την Τρίτη 16 Ιουνίου είχα τη μεγάλη χαρά να είμαι καλεσμένος στο meetup "Take Back The City 12" που οργανώνει το AstyLab με τον πραγματικά εξαίρετο Αδάμ Μαρκάκη.

Ανέβασα το παραπάνω απόσπασμα της συνομιλίας μου με τον Αδάμ στο LinkedIn μαζί με το ακόλουθο σημείωμα:

__

Η λεγόμενη 'απομακρυσμένη εργασία' (remote work / work from home, etc) δεν είναι παρά μια μορφή εργασιακής κακοποίησης.

Πολύ ύπουλη μάλιστα, διότι προσφέρεται με περιτύλισμα 'προόδου' και 'εργασιακού προνομίου'.

Σύντομα όμως οι εργαζόμενοι θα μηνύσουν τους εργοδότες που τους ζητούν να εργαστούν 'απομακρυσμένα' για αυτό ακριβώς που κάνουν: Επειδή τους κακοποιούν.

Πώς; Καταπαντώντας την ίδια την ανθρώπινη φύση, εκείνη του πολιτικού όντος.

__

Ακολούθησε μια αληθινή χιονοστιβάδα, ένας ορυμαγδός οργισμένων σχολίων διαφόρων χρηστών του LinkedIn που ένιωσαν να απειλείται το δικαίωμά τους στην απομακρυσμένη εργασία. Ως συμβαίνει συνήθως, μερικά από τα σχόλια ήταν χρήσιμα και εποικοδομητικά, όπως και καλοδεχούμενα αυστηρά, ακόμα και σκληρά, ενώ άλλα δεν ήταν παρά περιπτώσεις λεκτικού bullying που ούτε επιδέχονται ούτε δικαιούνται κάποιου σχολιασμού.

Έγραψα λοιπόν μια συνολική απάντηση την οποία και παραθέτω εδώ, για όσους ενδιαφέρονται:

__

Τo παραπάνω απόσπασμα είναι από μια συνομιλία μου με τον Αδάμ του Astylab στο πλαίσιο του πρόσφατου meetup "Take Back The City 12", όπου συζητήθηκαν πολλά και πολύ ενδιαφέροντα πράγματα για την πόλη γενικότερα. Σε αυτά συμπεριλαμβάνεται και η εργασιακή ζωή στην πόλη και θέματα όπως η κοινωνικότητα / κοινωνικοποίηση, η συλλογικότητα, η ενεργή συμμετοχή στο οικονομικό και κοινωνικό γίγνεσθαι κλπ.

Η θέση που εξέφρασα είναι πως η συμμετοχή σε μια ομάδα που παράγει κάτι έχει ξεχωριστή θέση στην πραγμάτωση του ατόμου στην πόλη - δίνει έννοια στη συνύπαρξη. Αν θέλετε δείτε & τον Jonathan Haidt, τα λέει καλύτερα από εμένα: 

Το σίγουρο (για μένα, πάντα) είναι πως αν μια εταιρεία ακολουθεί το μοντέλο του λεγόμενου "shareholder capitalism", έχει κάθε (βραχυπρόθεσμο, ως προστάζει η φύση της) λόγο να προτιμά να συνδιαλέγεται με απομονομένα άτομα παρά με ομάδες. Η 'εργασία', ή μάλλον η 'δουλειά', στην περίπτωση αυτή γίνετα αντιληπτή ως ένα task list που πρέπει να υλοποιηθεί σε συγκεκριμένο χρόνο, ποιοτικά κριτήρια και άλλες προϋποθέσεις και η οποία θα λάβει μια εύλογη αμοιβή. Από ανθρώπους απασχολίσιμους, δηλαδή αναλώσιμους, που σήμερα τυχαίνει να είναι στην Κυψέλη, αύριο θα είναι κάπου αλλού, ενδεχομένως και σε άλλη ήπειρο.

Δουλεύει αυτή η προσέγγιση; Όσο είμαστε στον shareholder capitalism, δουλεύει μια χαρά. Πλασάρεται μάλιστα ως προνόμιο.

Η γνώμη μου είναι πως οι εργαζόμενοι δικαιούμαστε κάτι περισσότερο. Δικαιούμαστε να απολαύσουμε το προνόμιο της ομαδικής εργασίας, τη χαρά της επίτευξης του κοινού στόχου και φυσικά να την απόδοση της υπεραξίας της εργασίας μας.

Αυτό πιστεύω πως γίνεται μόνο σε συνεργασία σε κοινό, φυσικό χώρο. 

Παράλληλα στο παραπάνω meetup μίλησα για μια νέα προσέγγιση στον σχεδιασμό οργανισμών, βασισμένων στην αναλογία με την αρχαιοελληνική πόλη. Οργανισμούς που θεμελιώνονται στην έννοια της εργασίας (νόησης, βούλησης και πράξης) για το κοινό καλό. Οργανισμούς που αποστρέφονται τους 'ιδιώτες' με την αυθεντική έννοια του όρου - τους idiots, δηλαδή, στην καθομιλουμένη αγγλική). Οργανισμούς ακόμα που αναπτύσσουν τη συμμετοχή, την υπευθυνότητα, τη συνιδιοκτησία και τη λογοδοσία. 

Είναι κάτι που μας συναρπάζει, το υλοποιούμε ήδη πειραματικά και θα συνεχίσουμε να μελετούμε και να εφαρμόζουμε για όσο χρόνο χρειαστεί μέχρι να το τελειοποιήσουμε.

Ειλικρινά το πιστεύω πως οι επιχειρήσεις που επιβάλλουν την απομακρυσμένη εργασία, την οποία μεταμφιέζουν ως παροχή και προνόμιο, κακοποιούν πνευματικά τους ανθρώπους. Τους στερούν μια πτυχή της συναδελφικότητας που έχει τεράστια αξία στη συγκρότηση της προσωπικότητας και, μέσα από αυτήν της πόλης και της κοινωνίας συνολικά.

Η πρόβλεψή μου είναι πως αργά οι γρήγορα οι ίδιοι οι εργαζόμενοι θα συνειδητοποιήσουν την παγίδα στην οποία έχουν πέσει και θα 'επαναστατήσουν'. Πιθανότατα θα μηνύσουν επιχειρήσεις που τους αναγκάζουν στην απομόνωση. 

Ο χρόνος θα δείξει αν έχω δίκιο ή όχι. Μιλάω πλέον με πολλούς εργαζομένους διαφόρων κλάδων που με πολύ χατακτηριστικό τρόπο λένε "δεν την παλεύω άλλο στο σπίτι μόνη/ος όλη μέρα". 

Σας συμβουλεύω να τους ακούσετε κι εσείς.

Τέλος, τα χαριτωμένα περί micromanagement, command & control κλπ κλπ, δεν με αγγίζουν και τα επιστρέφω σε όσους τα σκέφτηκαν. Καθείς και οι απόψεις του. Όσο για το γράφημα (και την σχετική ανάρτηηση) της Andreessen Horowitz, ουδέποτε είπα πως αναφέρεται στην πνευματική κακοποίηση. Περιγράφει μια άλλη πολύ αρνητική πλευρά του remote work που έχει αν κάνει με το on the job training των νέων εργαζομένων. Αν θέλετε, δείτε το πιο προσεκτικά.

__

Κλείνοντας αυτήν τη σύντομη απάντηση θα ήθελα να πω ότι εξεπλάγην από το πόσο θυμό και οργή έδειξαν απέναντί μου άνθρωποι που δεν με γνωρίζουν και δεν μπήκαν στον κόπο να ενημερωθούν για το τι πρεσβεύω. Αντίθετα παρασύρθηκαν από στερεότυπα και αυτοματισμούς (πχ 'δεν του αρέσει το remote, οπότε θέλει micromanagement', για να αναφερθώ στο πιο αθώο) και να κάνουν αδιανόητες εικασίες για τις θέσεις και τις απόψεις μου.

Δεν παρεξηγώ γιατί καταλαβαίνω καλά τους λόγους που ένας νέος (και όχι μόνο νέος) σήμερα είναι πολύ θυμωμένος. Τους καταλαβαίνω, τους βιώνω και έχω προσπαθήσει πολλές φορές να τους συζητήσω σε αυτό το βήμα. 

Στέλνω, τέλος, ένα μήνυμα αισιοδοξίας: Παρά τα τεράστια προβλήματα, μια νέα προσέγγιση στην οργάνωση της εργασίας και της παραγωγής είναι εφικτή. Μια προσέγγιση ανθρωποκεντρική, η οποία μάλιστα θα αντιλαμβάνεται τον άνθρωπο ως αυτό που πραγματικά είναι, ένα πολιτικό ον. Σε μια πόλη που η εργασία δεν είναι 'αναγκαίο κακό' αλλά κομβικό δημιουργικό συστατικό της.

Δίστομο 1944: Ο Άνθρωπος τελικά πάντα θα επικρατεί

Σήμερα, 82 χρόνια μετά από την τραγική ημέρα της 10ης Ιουνίου 1944, το μήνυμα που φτάνει πεντακάθαρα στα αυτιά μας δεν θα μπορούσε να είναι περισσότερο σαφές:

Όσο και να λυσσάξει ο φασισμός, όσο αίμα και να κάνει να χυθεί, όσο πόνο και να προκαλέσει, στο τέλος είναι ο Άνθρωπος που πάντοτε θα επικρατήσει.

Μνήμη, δόξα και τιμή στα αθώα θύματα της αδιανόητα απάνθρωπης σφαγής που έγινε στο Δίστομο.

Απεριόριστος σεβασμός, τιμή και αγάπη στους επιζώντες. Αρκετοί είναι ακόμα ανάμεσά μας.

Απόλυτη και ακλόνητη δέσμευση πως η μάχη ενάντια στον φασισμό θα είναι συνεχής, διαχρονική και ασταμάτητη.

Κορυφαία μας και αδιαμφισβήτητη άξια ο Άνθρωπος.

Φροντιστήριο, ιδιωτική εκπαίδευση και η υποβάθμιση των προοπτικών μιας χώρας

Όταν το 2001 ξεκινήσαμε την έρευνα αγοράς για το 'Ηλεκτρονικό Φροντιστήριο', δηλαδή το e-Frontistirio, συντομογραφία του οποίου είναι το eFront - το πρώτο προϊόν της Epignosis που ακόμα διαγράφει μια εξαιρετικά επιτυχημένη πορεία στη διεθνή αγορά - μείναμε έκπληκτοι με δυο πράγματα:

1. Το μέγεθος της δαπάνης: Η ελληνική οικογένεια δαπανούσε συνολικά περισσότερα από €2.000.000.000 (δυο δισεκατομμύρια ευρώ) σε ετήσια βάση για το φροντιστήριο των παιδιών της. Το ποσό είναι απλά *συγκλονιστικό* (φανταστείτε ότι ένα πολυετές ΕΣΠΑ είναι περίπου €20B - άρα ο έλληνας φορολογούμενος πληρώνει περίπου ένα ΕΣΠΑ από την τσέπη του για την *ενισχυτική διδασκαλία* των παιδιών του!).
2. Τα κοινωνικά χαρακτηριστικά του φροντιστηρίου: Μια πολύ πιεσμένη οικονομικά οικογένεια στο Κερατσίνι και μια ιδιαίτερα εύπορη οικογένεια στην Πολιτεία πλήρωναν περίπου τα ίδια χρήματα για φροντιστήριο - σίγουρα στην ίδια τάξη μεγέθους. Ήταν ένας νέος ορισμός του 'αγαθού πρώτης ανάγκης'. Για αυτό οι αγρότες που έκλειναν τους δρόμους φώναζαν 'δεν έχουμε να πληρώσουμε τα φροντιστήρια των παιδιών μας'.

Πίσω από αυτό το γεγονός βέβαια κρυβόταν κάτι τρομακτικά δυσάρεστο: Το ανομολόγητο κοινωνικό συμβόλαιο ήταν πως 'θα πληρώνετε όλοι αυτό το 'νταβατζιλίκι' και στη συνέχεια με μια αντικειμενική διαδικασία θα μπαίνετε σε σχολές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης μέσα από τις οποίες τα παιδιά σας θα 'αποκατασταθούν'.'

Για αυτό έφτασαν οι πανελλήνιες να είναι ο μοναδικός αξιόπιστος θεσμός στη νέα ελληνική δημοκρατία. Τη μια φορά που διέρρευσαν τα θέματα, έπεσε η κυβέρνηση (κυριολεκτικά, το σκάνδαλο Ράμμου).

Για αυτό αυτό έφτασαν τμήματα νηπιαγωγών ή αστυνομικών να έχουμε κάποια στιγμή βάση γύρω στο 19 (τουλάχιστον στις διαδηλώσεις τρώγαμε δακρυγόνα που εκτόξευαν αριστούχοι, κάτι είναι κι αυτό).

Το ανομολόγητο αυτό όμως κοινωνικό συμβόλαιο οδήγησε στην κατάρρευση του μεταπολιτευτικού συστήματος το 2010. Όταν όλοι έπρεπε να 'λαδώσουν' (έστω και εμμέσως) για να 'αποκατασταθούν' στην πραγματικότητα κανονικοποιούσαν και αποδέχονταν τη διαφθορά, η οποία στα ανώτερα κλιμάκια έφτασε σε επίπεδα Λατινικής Αμερικής, ίσως και υψηλότερα.

Έφτασα να νομίζω πως κανείς δεν μπορεί να κατανοήσει τι ακριβώς συνέβη με την 'ελληνική κρίση' αν δεν μελετήσει σε βάθος το φαινόμενο του φροντιστηρίου, όπως έγραφα το 2012: https://www.tsigos.gr/2012/08/deree.html

Τα τελευταία χρόνια παρατηρεί κανείς ότι η παράνοια του φροντιστηρίου αντικαθίσταται από μια νέα, εκείνη του ιδιωτικού σχολείου.

Η ελληνική κοινωνία εγκαταλείπει μαζικά το δημόσιο σύστημα εκπαίδευσης με αποτέλεσμα την επιταχυνόμενη κατάρρευση του τελευταίου. Ακριβώς το ίδιο έγινε και με το δημόσιο σύστημα υγείας: Όταν όλοι έφτασαν να απευθύνονται σε ιδιωτικά νοσοκομεία και κλινικές για οποιαδήποτε ιατρική φροντίδα, η κατάρρευση του ΕΣΥ κατέστη μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία, με τις όποιες εξαιρέσεις απλώς να επιβεβαιώνουν τον κανόνα.

Γεννήθηκα το 1977. Στα δικά μας χρόνια, αν εξαιρέσει κανείς τα σχολεία εγνωσμένου κύρους - της ελίτ, για να το πούμε όπως είναι - όπως το Κολλέγιο, η Σχολή Μωραΐτη και το Αρσάκειο (μιλώντας για εκείνη την εποχή, '80 και '90) ο βασικός λόγος που κάποιος πήγαινε σε ιδιωτικό σχολείο ήταν η αδυναμία του να περάσει τις τάξεις στο δημόσιο. Πήγαινε επί της ουσίας για να αγοράσει ένα απολυτήριο Λυκείου (το οποίο έφτασε να μην έχει καμία αξία).

Σήμερα όμως η κατάσταση είναι εντελώς διαφορετική. Βλέπουμε μεγάλα διεθνή funds να εξαγοράζουν σημαντικά ιδιωτικά σχολεία (Εκπαιδευτήρια Δούκα, Κωστέα - Γείτονα, Σχολή Μωραΐτη, κ.α.). Βλέπουμε ακόμα δεκάδες νέα, ανώνυμα ιδιωτικά σχολεία να ξεπηδούν σε περιοχές χαμηλού εισοδήματο, όπως η Δυτική Αθήνα. Για ποιο λόγο συμβαίνει αυτό; Τι αναζητούν οι γονείς που στέλνουν τα παιδιά τους μαζικά στην ιδιωτική εκπαίδευση;

Δυστυχώς η θέση και μόνο του ερωτήματος προκαλεί θλίψη. Δείτε τους πιθανούς λόγους:

1. Υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης.
2. Δημιουργία φιλικών δεσμών με παιδιά ισχυρών οικογενειών.
3. Φυγή στο εξωτερικό για σπουδές αμέσως μετά τη μέση εκπαίδευση.
4. Κοινωνικό στάτους - αναγνώριση.
5. Ωράρια που βολεύουν την εργαζόμενη οικογένεια (συχνά οι γονείς δουλεύουν μέχρι τις 6:00 πλέον - τι κάνει για αυτό το δημόσιο σχολείο)
6. Αποφυγή μεταναστών (ή, για να το πω με το λεξιλόγιο όσων σκέφτονται έτσι, "να μην έχει Αλβανούς / Πακιστανούς / Γεωργιανούς κλπ κλπ -- Ή, όπως έλεγαν παλιότερα σε ΗΠΑ, Αυστραλία και Γερμανία, "να μην έχει Έλληνες").
7. Να μην έχει απεργίες και καταλήψεις
   

Κάντε ένα πείραμα στη δική σας οικογένεια, εφόσον επιλέξατε κι εσείς ιδιωτικό σχολείο, να δείτε ποιος είναι ο πραγματικός λόγος. Ρωτήστε γνωστούς και φίλους, προσπαθώντας να πάρετε αυθόρμητες και ειλικρινείς απαντήσεις.

Τα αποτελέσματα θα σας εκπλήξουν. Ένα νέο ρήγμα γεννιέται στην ελληνική κοινωνία. Δημιουργείται μπροστά στα μάτια μας και κάνουμε πως δεν το βλέπουμε.

Ο Robert Reich ήταν υπουργός εργασίας στις ΗΠΑ επί Κλίντον. To 2018 έγραψε το υπέροχο βιβλίο "The Common Good" όπου λίγο πολύ ισχυρίζεται πως η άνθηση της ιδιωτικής παιδείας στις ΗΠΑ (μέχρι πολύ πρόσφατα εκεί, στο κέντρο του καπιταλισμού, επικρατούσε η δημόσια παιδεία!) θα καταστρέψει το 'αμερικανικό όνειρο', ακριβώς γιατί θα δημιουργήσει ένα ρήγμα στην κοινωνία.

Στην Αμερική το βλέπουμε ήδη να συμβαίνει. Οι ΗΠΑ πληρώνουν ήδη το τίμημα αυτής της πολιτικής - διότι είναι μια καθαρή πολιτική απόφαση η διαχρονική υποβάθμιση της δημόσιας παιδείας - ενώ σύντομα ο λογαριασμός θα έρθει και στη μικρή Ελλάδα μας.

Τα πιο έξυπνα μυαλά της χώρας για πολλές δεκαετίες θα έμπαιναν στο ΕΜΠ, στην Ιατρική, στη Νομική ή στη Φιλοσοφική Αθηνών. Κάποιοι ελαφρώς παρακάτω, όπως ο υποφαινόμενος, θα έμπαιναν στο Πανεπιστήμιο Κρήτης (η μεγαλύτερη τύχη της ζωής μου!) ή και σε άλλα εξαιρετικά περιφερειακά πανεπιστήμια και ΤΕΙ (με την ορολογία της εποχής).

Σήμερα στο ελληνικό τριτοβάθμιο σύστημα θα πάνε μόνο όσοι δεν έχουν να πληρώσουν για να φύγουν στο εξωτερικό στα 18. Αυτό σιγά σιγά θα μετατρέψει την ελληνική οικονομία σε μια 'μονακαλλιέργεια του τουρισμού', όπως θα έλεγε ο μεγάλος δάσκαλος Μιχάλης Χαραλαμπίδης. Δηλαδή, θα μας κάνει κάτι αντίστοιχο της Ταϊλάνδης, της Αιγύπτου ή το Μαρόκου.

Σκεφθείτε το καλά και πράξτε αναλόγως.

Όχι, δεν αναζητώ ήρωες που θα στείλουν τα παιδιά τους σε ένα δημόσιο σύστημα που καταρρέει - όπως προστάζει μια πολιτική δεκαετιών.

Ευελπιστώ να ενεργοποιήσω Πολίτες οι οποίοι θα απαιτήσουν όσο πιο επιτακτικά γίνεται τον πολλαπλασιασμό της επένδυσης σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Όχι την αύξηση κατά 10% ή 15%. Τον πολλαπλασιασμό της κατά 2 ή 3 φορές. Είναι όρος επιβίωσης.

Διότι αν οι πολιτικάντηδες σας πούνε ότι 'ενδιαφέρονται για την παιδεία', μπορείτε να τους απαντήσετε όπως οι αμερικάνοι φίλοι μας:

Money talks, bullshit walks.

Έρωτας και αξιοπρέπεια

Το να ερωτευτεί κάποιος παράφορα είναι ο πιο σίγουρος τρόπος να νιώσει ότι χάνει πλήρως την αξιοπρέπειά του.

Την ίδια στιγμή, με έναν τρόπο σχεδόν μαγικό και σίγουρα αντιφατικό, είναι μάλλον και ο μοναδικός ώστε να την βρει πραγματικά.

Ζωή και βίος

​Αξίζει πραγματικά μια ζωή που δεν θα την έδινες για τίποτα;

Έτυχε πριν μερικά χρόνια να συνομιλώ με έναν πολύ αξιόλογο άνθρωπο που ήταν υπεύθυνος ανάπτυξης αμυντικών συστημάτων υψηλής τεχνολογίας μίας - υποτίθεται (*) - ισχυρής ευρωπαϊκής χώρας. 

Αφού του εξέφρασα το θαυμασμό μου για όσα έχουν αναπτύξει, είπε το εξής:  

«Ευχαριστώ, πράγματι έχουμε αναπτύξει εξαιρετικές τεχνολογίες που μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματικές στο πεδίο της μάχης». 

Αργότερα, αφού είχαμε πιει αρκετό κρασί μαζί με κάποιους καλούς φίλους, σχολίασε από το πουθενά: 

«Παιδιά ελπίζω να μην γίνει πόλεμος στα επόμενα χρόνια γιατί για ένα πράγμα είμαι βέβαιος: Δεν ξέρω κανέναν στη χώρα μας που να είναι διατεθειμένος να πεθάνει για αυτήν».

Καταλαβαίνω πως δεν είναι καθόλου υποχρεωτικό να θέλεις να δώσεις τη ζωή σου για την πατρίδα, ούτε για τη θρησκεία, ούτε για οτιδήποτε άλλο σε προστάζει το σύστημα ανά τους αιώνες. 

Αν το κάνεις, πρέπει να είναι προϊόν μίας ελεύθερης και συνειδητής επιλογής. 

Ταυτόχρονα όμως αναρωτιέμαι ως προς το τι σημαίνει η εξέλιξη σε μία κοινωνία όπου κανένας δε θα είναι διατεθειμένος να δώσει τη ζωή του για απολύτως τίποτα. 

Όπου η ‘επιβίωση’ θα είναι υπέρτατη αξία. Η ζωή θα προηγείται του νοηματοδοτημένου βίου. 

Όταν λοιπόν η ζωή από μόνη της αξίζει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, μήπως τελικά αρχίζει ίδια ζωή να στερείται και οποιοδήποτε νοήματος; 

(*) «υποτίθεται» καθώς καμία ευρωπαϊκή χώρα στην εποχή μας δεν είναι όντως ισχυρή — παρά μόνο στις συλλογικές της ψευδαισθήσεις. 

Σκοπός, νόημα και φόβος

Αν δεν υπάρχει τίποτα για το οποίο θα ήσουν διατεθειμένος να δώσεις τη ζωή σου, 

Αν το μόνο στο οποίο προσβλέπεις είναι ένας αργός και ήρεμος θάνατος,

Του οποίου θα προηγηθούν μερικές στιγμές ‘ευτυχίας’, 

— όπως λανθασμένα αποκαλείς κάποιες στιγμές, συνήθως ρηχής, αισθησιακής απόλαυσης — 

Τότε εσύ είσαι αυτός, το φοβάμαι, που δεν τολμάς να δώσεις ένα αληθινό νόημα στο στιγμιαίο γεγονός της ύπαρξης σου,

Μια μικρή αναλαμπή, μια απειροελάχιστη αστραπή μέσα στον αιώνα των αιώνων,

Το απειροελάχιστο που εμείς οι ίδιοι μπορούμε να κάνουμε τεράστιο,

Με μια πράξη, με μια απόφαση συνειδητή, με μια αποδοχή:

Ότι είναι απλά το τίμημα ζωής ο θάνατος

Τίμημα που πρέπει δίχως δισταγμό να πληρώσουμε για ό,τι εμείς κρίνουμε σημαντικό 

Και είναι η κρίση μας αυτή, η συνειδητή απόφαση, που μας μετατρέπει σε μικρούς Θεούς 

Μικρούς, σίγουρα  

Θεούς, όμως.

Δήλωση μεγάλη και βαριά. Ταυτόχρονα πολύ αληθινή. 

Ποια είναι η ουσία;

- Στο είπε πρώτος ο Επίκουρος,

- Στο είπαν οι κορυφαίοι Στωικοί,

- Το βροντοφώναξε ο Ιησούς,

- Το διαλαλήσαν οι Άγιοι του,

- Το είπαν πρόσφατα ο Νίτσε και ο Καζαντζάκης, 

Το είπαν τόσοι και τόσοι σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης. 

Μην φοβάσαι!

Δεν υπάρχει πραγματικά τίποτα που αξίζει να το φοβάσαι. 

Γίνε ο μικρός Θεός που θέλεις, που μπορείς, που δικαιούσαι και που αξίζεις.

Ανέλαβε την ευθύνη της ύπαρξης σου.

Δώσε το νόημα που εσύ θέλεις. 

Αυτός είναι ο σκοπός.

Περί πολιτικής και βόθρων

​Με αφορμή ένα πρόσφατο περιστατικό στην υποτιθέμενη δημόσια σφαίρα θα ήθελα να σημειώσω το εξής: 

Παλιά τα σπίτια είχαν βόθρους. Σε κάποιες περιοχές έχουν ακόμα. Δυστυχώς κάποιες σπάνιες φορές οι βόθροι ξεχειλίζουν. Η θέα και η οσμή των περιττωμάτων κάνουν τους κατοίκους του άτυχου σπιτιού να αηδιάσουν και να στρέψουν αλλού το βλέμμα τους. 

Σίγουρα πάντως κανείς κάτοικος του σπιτιού δεν σκέφτηκε να δηλώσει έκπληκτος ούτε για την ύπαρξη του βόθρου, ούτε για το περιεχόμενο του.