​25η Μαρτίου: Τιμή στους ήρωες και διδάγματα για το αύριο

Σήμερα στην Ελλάδα γιορτάζουμε μία από τις δύο εθνικές μας επετείους. Την 25η Μαρτίου. Την έναρξη της Επανάστασης του 1821. Και έχει σημασία ότι γιορτάζουμε την αρχή και όχι το τέλος.

Αυτό λέει πολλά για τον χαρακτήρα του λαού μας. Δεν γιορτάζουμε τη βεβαιότητα της νίκης. Γιορτάζουμε την απόφαση της εξέγερσης. Δεν τιμούμε απλώς το αποτέλεσμα. Τιμούμε το θάρρος της εκκίνησης. Τη στιγμή που κάποιοι άνθρωποι αποφάσισαν να σταθούν όρθιοι απέναντι σε μια αυτοκρατορία και να πουν «ως εδώ».

Ένα μικρό έθνος επαναστάτησε απέναντι σε μια πανίσχυρη δύναμη. Και τα κατάφερε. Πριν όμως τα καταφέρει, τόλμησε. Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο δίδαγμα του 1821.

Από τις μορφές της Επανάστασης που θαυμάζω περισσότερο είναι ο Μάρκος Μπότσαρης. Ελληνορθόδοξος Αρβανίτης, όπως και οι πρόγονοί μου. Μορφή πυκνή. Πολιτική και στρατιωτική μαζί. Άνθρωπος με νου, σχέδιο, επιχειρησιακή ικανότητα, ηρωισμό και τελικά αυταπάρνηση. Έπεσε το 1823, μόλις στα 33 του χρόνια. Είχε όμως ήδη περάσει στην ιστορία.

Σε μια από τις προηγούμενες ζωές μου, την περίοδο 2009–2015, υπηρέτησα αρχικά ως Vice President και στη συνέχεια ως President στην Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Νέων Επιχειρηματιών, τη Yes for Europe. Αυτό σήμαινε ότι περνούσα αρκετές ημέρες κάθε μήνα στις Βρυξέλλες, εθελοντικά και φυσικά pro bono. Εκεί, περπατώντας μια μέρα στην πόλη, έπεσα πάνω σε ένα άγαλμα του Μάρκου Μπότσαρη, γραμμένου ως “Marco Botsari”, σε μια μικρή πλατεία όπου τιμόταν ως ένας από τους μεγαλύτερους επαναστάτες όλων των εποχών. Μου έκανε βαθιά εντύπωση. Και με έκανε να κοιτάξω ακόμη πιο προσεκτικά την ιστορία του.

Όταν επέστρεψα στον ρόλο του CEO της Epignosis τον Ιούνιο του 2025, πήρα την απόφαση να μοιράσω τέσσερα βιβλία στα μέλη της ομάδας μας. Ένα από αυτά ήταν το David and Goliath του Malcolm Gladwell. Εξαιρετικό βιβλίο. Και, κατά τη γνώμη μου, πολύ σχετικό με αυτό που κάνουμε στον δικό μας κόσμο.

Γιατί, σε τελική ανάλυση, αυτό που κάνουμε είναι μια αναμέτρηση Δαβίδ με Γολιάθ.

Το τέλος της ιστορίας δεν είναι ακόμη γνωστό. Προσωπικά πιστεύω ότι θα νικήσουμε. Αλλά το ουσιώδες δεν είναι μόνο αυτό. Είναι ότι βρήκαμε το θάρρος να σταθούμε στα πόδια μας. Ότι δεν αποδεχθήκαμε ως φυσικό νόμο τα όρια που μας υπεδείκνυε το περιβάλλον. Ότι αποκτήσαμε σκοπό, αποστολή και συνείδηση του τι πάμε να χτίσουμε.

Ο συνιδρυτής και συνοδοιπόρος μου, ο Βαγγέλης Μιχαλόπουλος, που πορεύεται μαζί μου από τον Δεκέμβριο του 2000, μαζί με πολλούς άλλους ανθρώπους που μπήκαν νωρίτερα ή αργότερα σε αυτή τη διαδρομή, έκαναν δυνατό να είμαστε εδώ σήμερα. Όχι απλώς επειδή αντέξαμε. Αλλά επειδή μπορούμε να κοιτάμε μπροστά και να πιστεύουμε, με σοβαρότητα και όχι με αφέλεια, ότι οι καλύτερες μέρες είναι μπροστά μας.

Αυτό είναι συλλογικό έργο. Και γι’ αυτό ακριβώς αξίζει.

Η δική μας επανάσταση δεν έχει τελειώσει. Η δική μας Πολιτεία εξακολουθεί να αγωνίζεται για το δικαίωμα να υπάρχει, να δημιουργεί, να μεγαλώνει, να μην απολογείται για τη φιλοδοξία της. Η διαδρομή από το Virtual Trip μέχρι ένα ευρύτερο δίκτυο εταιρειών, scale-ups και startups στην Ελλάδα και στον κόσμο δεν είναι μια απλή επιχειρηματική ιστορία. Είναι μια επαναστατική διαδικασία. Με την πραγματική έννοια του όρου.

Ένα άλλο βιβλίο που είχα μοιράσει τότε στην ομάδα μας ήταν το Principles του Ray Dalio. Η μεγάλη αξία του βιβλίου αυτού είναι ότι επιμένει σε κάτι θεμελιώδες: να κοιτάμε την πραγματικότητα κατάματα. Να ξεκινάμε από τα facts. Από αυτό που είναι. Όχι από αυτό που θα θέλαμε να είναι.

Και αν το κάνουμε αυτό για την Ελλάδα, πρέπει να πούμε μια δύσκολη αλήθεια. Η Ελλάδα απέκτησε ανεξαρτησία το 1830, αλλά η ουσιαστική της κυριαρχία υπήρξε για μεγάλες ιστορικές περιόδους περιορισμένη. Το ελληνικό κράτος έζησε μέσα σε καθεστώτα εξάρτησης, επιτήρησης και μειωμένης αυτονομίας. Αυτή είναι η αλήθεια. Και δεν τιμούμε πραγματικά τους ήρωες του 1821 αν δεν έχουμε το θάρρος να την πούμε καθαρά.

Η δική μου θέση είναι γνωστή εδώ και χρόνια. Η Ελλάδα μπορεί να είναι πραγματικά ανεξάρτητη και ουσιαστικά κυρίαρχη μόνο ως ισότιμο μέρος μιας μεγαλύτερης πολιτικής οντότητας. Όπως, για παράδειγμα, μιας Ευρωπαϊκής Ομοσπονδιακής Ένωσης. Όχι ως επαίτης. Όχι ως πελάτης. Αλλά ως ισότιμος συμμέτοχος και συνδιαμορφωτής. Πιστεύω βαθιά ότι αυτή θα ήταν μια ιστορικά αντάξια συνέχεια του 1821.

Κάτι ανάλογο ισχύει και για τον μικρότερο κόσμο του επιχειρείν. Το ελληνικό επιχειρηματικό οικοσύστημα έχει ωριμάσει. Έχει κάνει βήματα ουσίας. Αλλά η επόμενη φάση δεν είναι απλώς να υπάρχουμε. Είναι να αποδείξουμε ότι μπορούμε να μεγαλώνουμε με διεθνείς όρους χωρίς να χάνουμε την ανθρώπινη ουσία μας. Ότι μπορούμε να μένουμε πιστοί στις αξίες και στις αρχές μας. Ότι μπορούμε να θυμόμαστε πάντοτε την επίγνωση — pun intended — ότι κανείς, ούτε και ο γράφων, δεν είναι σημαντικότερος από οποιονδήποτε άλλον μέσα σε αυτή την κοινότητα.

Έτσι χτίζονται οι πραγματικές Πολιτείες.

Αισθάνομαι βαθύ σεβασμό για όλους εκείνους που αγωνίστηκαν για την ελευθερία. Στην Ελλάδα και παντού στον κόσμο. Η ελευθερία δεν είναι ποτέ δωρεάν. Κερδίζεται, υπερασπίζεται, δικαιώνεται ιστορικά.

Στη δική μας Πολιτεία είμαστε με την ειρήνη. Αλλά δεν είμαστε αφελείς. Η ειρήνη έχει αξία όταν είσαι έτοιμος και να την υπερασπιστείς, αν χρειαστεί.

Χρόνια πολλά σε όλες και όλους.

Περί της εργατικής τάξης και της αλλοτρίωσης της ταξικής συνείδησης

Σε ποια τάξη ανήκεις, αγαπητέ αναγνώστη; Θα έλεγες εύκολα πως είσαι 'εργάτης';

Ήπια σήμερα το πρωί έναν καφέ με έναν καλό φίλο από τα φοιτητικά μου χρόνια, παλιό σύντροφο στην ΠΑΣΠ ΑΕΙ Ηρακλείου. Συζητούσαμε για την πολιτική και κοινωνική κατάσταση στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Κάποια στιγμή λέει 'το πρόβλημα είναι οι διαδηλώσεις για τα Τέμπη'. Συνεχίζει κάνοντάς το ακόμα χειρότερο λέγοντας πως "επίσης πρόβλημα είναι όλη η 'ρητορική εναντίον της διαφθοράς'".

Στην ερώτησή μου 'ήπιες τσίπουρα πριν έρθεις για καφέ στις 10 το πρωί;', απάντησε ότι 'όχι, δεν έχω πιει δυστυχώς (!)), όμως είμαι επίτηδες προβοκάτορας'. Συνέχισε εξηγώντας πως η κοινωνική αντίδραση για 'ηθικοπλαστικά', όπως τα χαρακτήρισε, ζητήματα, αν και έχει υγιή βάση, στην πραγματικότητα βολεύει το 'σύστημα'. Πώς; Διότι μας αποπροσανατολίζει από τα ουσιώδη που αφορούν αυτό που λέγαμε παλιά 'πάλη των τάξεων'. Την ώρα που, σύμφωνα με τον φίλο, συζητάμε για τα Τέμπη και τη διαφθορά, τα καρτέλ στην ενέργεια, στη λιανική και στον τραπεζικό χώρο συσσωρεύουν δισεκατομμύρια (στην κυριολεξία) με πρωτόγνωρους ρυθμούς (επίσης στην κυριολεξία).

Σύμφωνα με τον παλιό σύντροφο λοιπόν, που φοβάμαι ότι έχει κάποιο δίκιο, το πρόβλημα δεν είναι (προφανώς) ότι έχουμε διαδηλώσεις για τα Τέμπη αλλά ότι δεν έχουμε συγκεντρώσεις, ίσως και επανάσταση, για την κλοπή της εργατικής τάξης, η οποία διαπράττεται από την ανώτερη τάξη, στους τομείς της ενέργειας (πόσα πληρώνεις ΔΕΗ;), της λιανικής (πόσα πληρώνεις super-market;), των μεταφορών (πόσο πληρώνεις διόδια), των κατασκευών (πόσο πληρώνεις ενοίκιο), και τόσων άλλων πλευρών της καθημερινής μας ζωής «ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός».

Γιατί λοιπόν δεν γίνονται καθημερινές διαδηλώσεις; Γιατί δεν γίνεται επανάσταση, αφού μας ξεζουμίζουν δίχως έλεος και σταματημό;

Πολύ απλά διότι έχει πλήρως αλλοτριωθεί η ταξική μας συνείδηση. Διότι από 'project officer' και 'front-end team leader' μέχρι CEO, όλοι νομίζουμε πως έχει δήθεν αλλάζει η κοινωνική μας τάξη. Καλώς ή κακώς όμως η κοινωνική τάξη δεν αλλάζει εύκολα και σίγουρα η συντριπιτική πλειοψηφία από εμάς, αν όχι όλοι, ανήκουμε στην εργατική τάξη.

Μα πως μπορώ να το ξέρω αυτό;

Ένας άλλος σύντροφος παλιότερα με είχε ρωτήσει το εξής: "Μήτσο, πόσους συμμαθητές σου μπορείς να πάρεις τώρα τηλ και να τους πεις: 'Με συγχωρείς, αντιμετωπίζω μια έκτακτη κατάσταση, μπορείς να μου δανείσεις ένα εκατομμύριο ευρώ και να στο επιστρέψω σε δυο εβδομάδες;'". Του απάντησα ρωτώντας αν είναι τρελός και πως, αν το πω αυτό, μάλλον θα καλέσουν το 166 για να με στείλουν στο Δαφνί. "Ακριβώς," συνέχισε, "καθώς είσαι παιδί της εργατικής τάξης. Υπάρχουν όμως άνθρωποι ανώτερης τάξης που δεν θα δίσταζαν να κάνουν αυτό το τηλεφώνημα και θα είχαν μάλιστα αρκετές επιλογές".

Δεν αλλάζεις λοιπόν εύκολα κοινωνική τάξη - ευτυχώς. Σίγουρα μάλιστα δεν την αλλάζεις αν βγάλεις πέντε ή δέκα ευρώ παραπάνω. Ανήκεις - και θα ανήκεις πάντοτε - στην τάξη στην οποία γεννήθηκες. Πάρ'το απόφαση και κοίταξε να παλέψεις, με τον τρόπο που νομίζεις εσύ, για τα συμφέροντα της τάξης σου.

Σε αυτό νομίζω η κομμουνιστές είχαν δίκιο: Η ιστορία πράγματι γράφεται από την πάλη των τάξεων.

Η επιστήμη είναι πολιτική - Η τεχνολογία και η επιχειρηματικότητα, επίσης

Η άποψή μου είναι αντιδημοφιλής, θα την πω όμως χωρίς περιστροφές:

Η παραγωγή συστημάτων καταστροφής και δολοφονιών δεν έχει σε τίποτα να κάνει με την κοινότητα της οικονομίας της γνώσης, της συνεργασίας και της δημιουργικότητας. Σε απολύτως τίποτα.

Εκτός από ειρηνιστής βέβαια είμαι και πραγματιστής. Πρέπει να έχουμε ισχυρή άμυνα για να διασφαλίζουμε την ειρήνη; 

Οπωσδήποτε. 

Ποιος είναι ο καλύτερος δρόμος για αυτό, όσον αφορά την Ελλάδα; 

Όχι μόνο ο καλύτερος αλλά και ο μοναδικός επί της ουσίας είναι η ομοσπονδιοποίηση της Ευρώπης. Η Ελλάδα πρέπει να πρωτοστατήσει στη διαδικασία αυτή. Οφείλει να την επιταχύνει - και να τη διαφυλάξει - με κάθε τρόπο.

Ποιος λοιπόν θα αναπτύσσει τα αμυντικά συστήματα; 

Κρατικοί και ευρωπαϊκοί φορείς, με μακροπρόθεσμη στρατηγική και αυστηρό έλεγχο. Θα μπορούσαν να εμπλακούν και εταιρείες; 

Σίγουρα ναι.

Αυτό όμως που σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να γίνεται είναι το να παρουσιάζεται η 'πολεμική οικονομία' ως μια 'επιχειρηματική ευκαιρία'.

Για να το πω όσο πιο απλά μπορώ: Για εμάς στην Starttech Ventures, στην Epignosis και στη Yodeck η επιχειρηματικότητα είναι μια αποστολή αλλαγής προς το καλύτερο. Ένας αγώνας προόδου. Όχι μια επιχείρηση καταστροφής.

Θα πω λοιπόν το προφανές: Όλοι μας, πρώτα απ' όλους όμως η νεολαία, πρέπει να πρωτοστατήσουμε σε ένα νέο, παγκόσμιο και πολύ δυναμικό κίνημα ειρήνης. 

Είναι μια ευθύνη ξεκάθαρη, μια υποχρέωση απέναντι στους εαυτούς μας και στις επόμενες γενιές. Πρέπει ακόμα να ειπωθεί καθαρά το εξής:

Η επιστήμη είναι πολιτική. Δεν υπάρχει αποστειρωμένη, τεχνοκρατική επιστήμη. Κάθε επιστήμονας καλείται να απαντήσει σε ένα βασικό ηθικό ερώτημα: Γιατί σπουδάζουμε και γιατί εργαζόμαστε; Για να σώζουμε ζωές ή για να αφαιρούμε ζωές;

Ακριβώς το ίδιο ισχύει και για την επιχειρηματικότητα όπως και για την τεχνολογία.

Τώρα είναι η ώρα της ευθύνης.

H ραδιοφωνική μου συνέντευξη στον Γιάννη Ραψομανίκη του CretaOne.gr

Το έγκλημα των Τεμπών και η συγγνώμη που δεν ζητήθηκε ποτέ

Το καλοκαίρι που πέρασε διάβαζα ένα ωραίο παιδικό βιβλίο σε ένα τρίχρονο παιδάκι που εξηγούσε πως ζητάμε συγγνώμη. Του άρεσε πολύ, όπως άρεσε και σε μένα. Είναι σημαντικό ξέρεις πως να ζητάς συγγνώμη.

Το βιβλίο εξηγούσε λοιπόν ότι ο καλύτερος τρόπος να ζητήσει κάποιος συγγνώμη είναι ο ακόλουθος:

1. Να πει ξεκάθαρα τι έκανε και να αναλάβει την ευθύνη χωρίς «αλλά» ούτε κανέναν «αστερίσκο».

2. Να περιγράψει επακριβώς τις συνέπειες που είχε η πράξη του στον αποδέκτη της συγγνώμης και να δηλώσει τη μετάνοια του δίχως να προσφέρει οποιαδήποτε δικαιολογία. 

3. Να ρωτήσει αν υπάρχει οτιδήποτε που θα μπορούσε να κάνει για να επανορθώσει και, εάν ναι, το πράξει δίχως καμία καθυστέρηση. 

Πριν τρία χρόνια στην Ελλάδα συντελέστηκε ένα έγκλημα. Κόπηκε νωρίς και με φρικτό τρόπο το νήμα της ζωής ανθρώπων που δεν έφταιγαν σε τίποτα. Πολλοί από αυτούς ήταν νέα παιδιά. 

Μια συγγνώμη με τους όρους που εξηγούμε σε ένα τρίχρονο παιδί δεν έχει ακόμα ζητηθεί από τους διάφορους υπεύθυνους σε όλα τα επίπεδα. 

Αυτό από μόνο του είναι μια μεγάλη ντροπή για την ελληνική κοινωνία.

Αφού λοιπόν εκείνοι που οφείλουν μια αληθινή συγγνώμη δεν έχουν το κουράγιο να τη ζητήσουν, αναρωτιέμαι μήπως τελικά οφείλουμε να ζητήσουμε συγγνώμη όλοι εμείς που με την αδράνεια μας δώσαμε χώρο στην κακιστοκρατία να υπάρξει. 

Για τη σημερινή (Πέμπτη 26/2/2026) διαδήλωση για τα Τέμπη στην Αθήνα

«Εσείς που τώρα κοιτάτε τη δουλειά σας, αύριο στα τρένα θα καίνε τα παιδιά σας» — έλεγαν τα παιδιά του μαυροκόκκινου μπλοκ στην οδό Αιόλου, στο κέντρο της Αθήνας, στη διαδήλωση της Πέμπτης 26 Φεβρουαρίου 2026 για τα τρία χρόνια από το έγκλημα των Τεμπών.

Το έλεγαν με δυνατή φωνή και είχαν απόλυτο δίκιο. 

Νιώθω την ανάγκη να ζητήσω συγγνώμη που δεν ήμουν μαζί με τα παιδιά αυτά, εκεί στην πορεία. 

Το έγκλημα στα Τέμπη δεν θα ξεχαστεί. Αργά ή γρήγορα η δικαιοσύνη θα αποδοθεί.

Στιγμιότυπο από την πορεία της 26ης Φεβρουαρίου 2026 στο κέντρο της Αθήνας για το Έγκλημα των Τεμπών

Αντιφάσεις και Ανήφορος

Σκεφτόμουν ότι σε μεγάλο βαθμό οι άνθρωποι δεν είμαστε παρά οι ίδιες μας οι αντιφάσεις. 

Μας προκαλούν αμηχανία μερικές φορές. Είναι ανθρώπινο. Πρέπει όμως να βρούμε τη δύναμη να τις αγκαλιάσουμε.  Είμαστε όντα ατελή. Η συνειδητοποίηση αυτή είναι ένα πρώτο μεγάλο βήμα. 

Το πιο ωραίο (ίσως και το πιο μικρό σε μέγεθος!) βιβλίο του Καζαντζάκη είναι η «Ασκητική», όπου εκεί ο μεγάλος συγγραφέας μιλά για τον Ανήφορο. Αυτό ακριβώς οφείλει να είναι η ζωή μας για να είναι όμορφη, μια ανηφοριά. 

Λέει συγκεκριμένα:

Στα πρόσκαιρα ζωντανά σώματα τα δυο τούτα ρέματα παλεύουν: 

α) ο ανήφορος, προς τη σύνθεση, προς τη ζωή, προς την αθανασία· 

β) ο κατήφορος, προς την αποσύνθεση, προς την ύλη, προς το θάνατο. 

Με επίγνωση των αντιφάσεων και των αδυναμιών μας, παλεύουμε κάθε μέρα για το καλύτερο και για να γίνουμε εμείς καλύτεροι. 

Ξέρουμε την ατέλεια μας, εμείς όμως αποφασίσαμε να πάρουμε την ανηφόρα που οδηγεί στο τέλος, δηλαδή εκεί που βρίσκεται η τελειότητα. 

Θα προσπαθήσουμε. Κι όπου φτάσουμε.

Από το εξώφυλλο του "Ανήφορου" του Νίκου Καζαντζάκη

Κουδουναραίοι Διστόμου: Τα παιδιά του Στάθη Σταθά

​Ο Στάθης Σταθάς, γνωστός στο Δίστομο ως «Μουρλοστάθης», ήταν μια μεγάλη προσωπικότητα στο μεταπολεμικό Δίστομο. Προσωπικότητα ιδιαίτερη, πνεύμα ευρυμαθές και ανιδιοτελές, ήταν μια μορφή πνευματικού φάρου της περιοχής. 

Βοήθησε ανιδιοτελώς εκατοντάδες νέους να βρουν τον δρόμο προς την τριτοβάθμια εκπαίδευση, δημιούργησε μια βιβλιοθήκη εκ του μηδενός και συνετέλεσε τα μέγιστα στη διάσωση και την αναβίωση εθίμων της περιοχής οι ρίζες των οποίων χάνονται βαθιά μέσα στον χρόνο. Ανάμεσα σε αυτά και το έθιμο των «κουδουναραίων». 

Ο Στάθης Σταθάς πέρασε στην αιωνιότητα στις αρχές του 2024 και τον αποχαιρέτησε σύσσωμο το Δίστομο σε μια μοναδική στιγμή στην πρόσφατη ιστορία του χωριού. 

Η κληρονομιά του όμως παραμένει ζωντανή, όπως φανερώνει η συμμετοχή των κουδουναραίων στα δρώμενα της Αποκριάς 2026.