Σκέψεις από την παρουσίαση του βιβλίου "Οι περιπέτειες της έρευνας στην Ελλάδα"

Kάποια πρώτα δικά μου συμπεράσματα από την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα χθεσινή παρουσίση του βιβλίου "Περιπέτειες της έρευνας στην Ελλάδα" του Καθηγητή Ιάκωβου Βασάλου αλλά και την ανοιχτή συζήτηση που ακολούθησε με τον συγγραφέα:

1. Πρώτα και κύρια, η χώρα μας χρειάζεται μία μακροπρόθεσμη, μακροπνοή, δομημένη και προσαρμόσιμη στρατηγική για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη. Πρέπει να επιλέξουμε τους τομείς όπου επικεντρώνουμε τις προσπάθειές μας και να έχουμε μία δομημένη διαδικασία για την αναπροσαρμογή των στόχων αυτών όποτε απαιτείται.
2. Χρειάζεται η δημιουργία ενός θεσμικού πλαισίου που θα προσφέρει ελκυστικές θέσεις εργασίας σε κορυφαίους ερευνητές, τόσο από την Ελλάδα όσο και το εξωτερικό, για να μπορέσουν να έρθουν να ερευνήσουν στην Ελλάδα, να εκμεταλλευτούν την ποιότητα ζωής και το ανθρώπινο κεφάλαιο που προσφέρει η χώρα, δίχως να αντιμετωπίζουν μεγάλα γραφειοκρατικά και άλλα πρακτικά εμπόδια. 
3. Εάν δεν υπάρξει σημαντικότατη αύξηση της μόνιμης κρατικής χρηματοδότησης της βασικής έρευνα, τότε τα εργαστήρια θα αναγκαστούν να αναζητούν πόρους όπου μπορούν να τις βρουν και θα συνεχίζονται να δημιουργούνται οι στερευλώσεις που γνωρίζουμε όλοι. 
4. Χρειάζεται να δημιουργηθεί ένα καθαρό, παραγωγικό και αποτελεσματικό πλαίσιο συνεργασίας του επιχειρείν με την ερευνητική κοινότητα. Αυτό έχει να κάνει με τη δυνατότητα ερευνητών να δημιουργούν επιχειρήσεις σε συνεργασία με τα ερευνητικά ιδρύματα, δίνοντας ένα μέρος των δικαιωμάτων στα ιδρύματα και βρίσκοντας ένα πλαίσιο συνεργασίας ώστε να παραμένουν σε ενεργό ερευνητική και ακαδημαϊκή δραστηριότητα ενώ δραστηριοποιούνται στο επιχειρείν. Βέλτιστες πρακτικές από χώρες που το έχουν επιτύχει αυτό πολύ καλά, θα πρέπει να μελετηθούν, να βελτιωθούν και να εφαρμοστούν στην πράξη. 

Όπως έγραφα και το μακρινό 2013 στο Tom Leighton, SAT problem, Επιχειρηματικότητα και κρίση στο Ελληνικό Πανεπιστήμιο:, 

"Η θέση των επιχειρήσεων σήμερα είναι μέσα στις Σχολές! Προς Θεού, όχι για «cheap labor» φοιτητών που φτιάχνουν web sites («e-Government Portals») αλλά για επιχειρήσεις τεχνολογιών αιχμής που παράγουν στην Ελλάδα, δημιουργώντας πολλές και ποιοτικές θέσεις εργασίας, και πωλούν τις υπηρεσίες και τα προϊόντα τους σε ολόκληρο τον κόσμο.".

Θερμότατες ευχαριστίες στον Καθηγητή Ιάκωβο Βασάλο για τη διαφωτιστική συζήτηση, στην ομάδα του Ιδρύματος Βασιλείου Τσίγκοτ ια την οργάνωση και φυσικά στις ομάδες των Epignosis και Starttech Ventures για τη φιλοξενία και την υποστήριξη.

H Yodeck ως ενα κορυφαίο παράδειγμα εταιρικής κουλτούρας

Από την Πέμπτη το απόγευμα έως το μεσημέρι του Σαββάτου βρέθηκα στα υπέροχα Γιάννενα για να πάρω μέρος στην ετήσια εκδρομή της Yodeck, η οποία περιλαμβάνει μια σειρά παρουσιάσεων, την κοπή της βασιλόπιτας, τέλειο φαγητό και διασκέδαση αλλά και πραγματικά μαγικές ομαδικές δραστηριότητες στη φύση.

Εκείνο που μου τράβηξε περισσότερο την προσοχή όμως δεν ήταν άλλο από την εντυπωσιακή κουλτούρα που έχει αναπτύξει αυτή η εταιρεία. Μια κουλτούρα που συνδυάζει την υψηλή απόδοση με την ομαδικότητα και την ασφάλεια. Κάτι πάρα πολύ δύσκολο εξ ορισμού, στο οποίο η Yodeck έχει καταφέρει να πιάσει τα υψηλότερα διεθνή standards.

H Yodeck πράγματι είναι από τις εταιρείες που σε κάνουν να νιώθεις περήφανος όταν τις βλέπεις. Όχι μόνο για το προϊόν ή τα νούμερα αλλά για αυτήν τη μοναδική κουλτούρα της. Αν υπήρχε διεθνές βραβείο για την καλύτερη εταιρική κουλτούρα στον κόσμο, είμαι βέβαιος ότι η Yodeck θα ήταν από τις πιο δυνατές υποψηφιότητες.

Γιατί εδώ δεν μιλάμε για slogans και “εταιρικές αξίες” γραμμένες σε έναν τοίχο. Μιλάμε για καθημερινή πράξη. Για σεβασμό. Για συνεργασία που είναι αληθινή. Για ανθρώπους που σηκώνουν ευθύνη, βοηθούν ο ένας τον άλλον, και κρατάνε ψηλά τον πήχη χωρίς δράματα και χωρίς εγωισμούς. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Είναι αποτέλεσμα επιλογών, συνέπειας και σωστής ηγεσίας.

Και κάτι που θεωρώ πολύ σημαντικό: την κουλτούρα, στην αρχή, την ορίζουν οι ιδρυτές. Μετά όμως δεν “ανήκει” στους ιδρυτές. Τη συνδιαμορφώνει — και μάλιστα όλο και περισσότερο — κάθε νέο κύμα προσλήψεων. Αυτό είναι που κάνει τη Yodeck μοναδική: από τα αρχικά 4 άτομα, στα σχεδόν 180 σήμερα, η κουλτούρα όχι μόνο διατηρείται· εξελίσσεται και βελτιώνεται. Και κάθε νέο μέλος της ομάδας έχει προσθέσει ένα μικρό, δικό του κομμάτι σε αυτό που είναι σήμερα η εταιρεία.

Θέλω να πω ένα μεγάλο μπράβο στον συνιδρυτή μου και CEO, τον Βαγγέλη, στην πρώτη ομάδα της εταιρείας και τους κατά έναν τρόπο συνιδρυτές μας, τον Μιχάλη και τον Νίκο, στην εξαίρετη ηγεσία και φυσικά σε όλους τους ανθρώπους της Yodeck. Αυτό που έχετε χτίσει είναι πραγματικά εντυπωσιακό. Και, το λέω απλά: είναι σπάνιο.

Ξεχωριστή χαρά και συγκίνηση για το απολύτως άξιο βραβείο Yodecker-of-the-year 2025 στην Υρώ Κασιδιάρη. Υρώ, είσαι παράδειγμα για όλους μας. Με τη στάση σου, με τη συνέπειά σου, με την ποιότητα της δουλειάς σου. Συνέχισε έτσι.

Και κάτι τελευταίο, πολύ καθαρά: πιστεύω ότι η Yodeck θα εξελιχθεί σε μία από τις πιο αξιόλογες εταιρείες τεχνολογίας στην Ευρώπη. Όχι μόνο επειδή “τρέχει” γρήγορα, αλλά επειδή χτίζει σωστά. Και αυτό, στο τέλος, είναι που μετράει.

Η αρχική μου θέση για την πολιτική κίνηση που ετοιμάζεται με τη Μαρία Καρυστιανού

Τις τελευταίες μέρες είχα τη μεγάλη τύχη να διαβάσω το βιβλίο «Πίνοντας καφέ με τον Αριστοτέλη», των Θανάση Λάλα και Βασιλείου Μπετσάκου. Στο βιβλίο αυτό, ο Σταγειρίτης φιλόσοφος, μέσα από τη φωνή του Βασιλείου Μπετσάκου, εξηγεί την οπτική του σχετικά με την πόλη και τον πολίτη. Με λίγα λόγια, λέει ότι αυτό που μας κάνει Ανθρώπους και μας ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα μέλη του ζωικού βασιλείου δεν είναι παρά η δυνατότητά μας να δημιουργούμε πόλεις και να ασκούμε την πολιτική — την ύψιστη των τεχνών — ως μονόδρομο για την αυτάρκεια και την ευδαιμονία.

Με άλλα λόγια, κάθε άνθρωπος που θέλει πραγματικά να γίνει Άνθρωπος οφείλει να ασκεί την πολιτική. Αυτό έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την κρατούσα εντύπωση ότι η πολιτική είναι ένα κλειστό κλαμπ, όπου εμείς οι υπόλοιποι περιοριζόμαστε στον ρόλο του ψηφοφόρου κάθε τέσσερα χρόνια.

Η Μαρία Καρυστιανού είναι μια εμβληματικά τραγική μορφή. Είναι μια μάνα που έχασε την κόρη της σε ένα γεγονός το οποίο, όπως φαίνεται όλο και περισσότερο, έχει περισσότερα χαρακτηριστικά εγκλήματος και λιγότερο ατυχήματος. Από τα αρχαία χρόνια, η μορφή της μάνας που χάνει το παιδί της περιβάλλεται από σεβασμό και φέρει μια ιδιαίτερη ηθική βαρύτητα.

Είναι γνωστό ότι όποια πρόοδος πέτυχε το ιταλικό κράτος απέναντι στη μαφία στη Νότια Ιταλία την οφείλει σε μητέρες που, αφού έχασαν τα παιδιά τους, μίλησαν ανοιχτά και επώνυμα, προσφέροντας κρίσιμα στοιχεία στις αρχές. Δυστυχώς, η διαφθορά στην Ελλάδα έχει γίνει τόσο βαθιά και ενδημική ώστε αρχίζει να θυμίζει επικίνδυνα τη Νότια Ιταλία.

Αυτό που έχει συμβεί τα τελευταία τρία χρόνια — και γι’ αυτό ο ελληνικός λαός συμμετείχε μαζικά στα συλλαλητήρια της 28ης Φεβρουαρίου 2025 — δεν είναι παρά μια συστηματική και οργανωμένη προσπάθεια συγκάλυψης της αλήθειας.

Αυτό συνδέεται τόσο με προφανείς πολιτικές και ποινικές ευθύνες όσο και, ενδεχομένως, με άλλα γεγονότα που δεν έχουν ακόμη έρθει στο φως και προσδίδουν ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα στο συγκεκριμένο δυστύχημα.

Η Δικαιοσύνη, τόσο στην υπόθεση των Τεμπών όσο και σε άλλες εμβληματικές υποθέσεις, δεν έχει καταφέρει να κερδίσει την εμπιστοσύνη των πολιτών. Είναι δυσάρεστο, αλλά αληθινό. Αποδεικνύεται σχεδόν καθημερινά ότι η δικαστική εξουσία δεν λειτουργεί ανεξάρτητα, αλλά υπόκειται σε ουσιαστικό έλεγχο της εκτελεστικής — κάτι ασύμβατο με μια ευνομούμενη πολιτεία και μια δημοκρατία όπως θα τη θέλαμε στην Ελλάδα του 2026.

Όταν ένας πολίτης έρχεται αντιμέτωπος με μια τόσο βαθιά και πολυεπίπεδη, οργανική δυσλειτουργία της πολιτείας, το να μπει στην πολιτική, να αποκτήσει λόγο και να προσπαθήσει να πείσει με επιχειρήματα δεν μπορεί παρά να είναι καλοδεχούμενο. Όποιος αντιδρά σε αυτό επί της αρχής δύσκολα μπορεί να έχει αγαθά κίνητρα.

Υπό αυτή την έννοια δηλώνω καταρχήν και κατ’ αρχάς θετικός απέναντι στη δεδηλωμένη πρόθεση της κυρίας Καρυστιανού να μπει στον πολιτικό στίβο. Ελπίζω να το κάνει με όλη της την ψυχή και να συμβάλει στη διόρθωση κακώς κειμένων που, μεταξύ άλλων, οδήγησαν και στον τραγικό χαμό της κόρης της.

Ελπίζω επίσης το παράδειγμά της να ακολουθήσουν πολλοί ακόμη Έλληνες και να ανέβουν από το επίπεδο του ψηφοφόρου στο επίπεδο του πολίτη. Ο δρόμος της προόδου, χωρίς καμία αμφιβολία, περνά αποκλειστικά από την επιστροφή στην πολιτική με την αυθεντική έννοια του όρου.

Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης μας δίδαξε ότι πρέπει να επιστρέψουμε στην πολιτική ως πράξη ευθύνης, ότι κάθε νέα πολιτική κίνηση οφείλει να είναι πρωτίστως αντιδιαφθοράς, ότι οι «-ισμοί» έχουν εξαντληθεί ως ιδεολογικό άλλοθι, ότι όσοι κυβέρνησαν φέρουν βαριές ευθύνες για την κατάρρευση του 2010 και ότι απαιτούνται ακόμη και συμβολικά μέτρα, όπως η επιστροφή κλεμμένων πόρων και η θέση των δύο μιζοκομμάτων εκτός νόμου.

Δεν γνωρίζω αν ο αείμνηστος Μιχάλης Χαραλαμπίδης θα υποστήριζε τη Μαρία Καρυστιανού. Είμαι όμως βέβαιος ότι θα χαιρόταν με κάθε κίνηση επιστροφής στην πολιτική που θέτει την αντιδιαφθορά στο επίκεντρο.

Έτσι κι εγώ, δηλώνω επί της αρχής θετικός, αναμένοντας με ενδιαφέρον τις θέσεις του νέου κινήματος και τους συνοδοιπόρους της Μαρίας Καρυστιανού.

Νέος κατώτατος μισθός στην Επίγνωσις: Ένα μεγάλο βήμα μπροστά

Με πολύ μεγάλη χαρά θα ήθελα να ενημερώσω για το εξής:

Από τον Ιανουάριο του 2026, η Επίγνωσις θεσπίζει κατώτατο μεικτό μισθό 1.850 ευρώ (x14) για όλους — δηλαδή 2,1 φορές πάνω από τον εθνικό κατώτατο μισθό. Μαζί με αυτό: πλήρη δημόσια και ιδιωτική ασφάλιση υγείας, ουσιαστική οικογενειακή υποστήριξη, καθημερινά δωρεάν γεύματα, δωρεάν μετακίνηση, μετοχικά δικαιώματα για όλους και ένα σύγχρονο πλαίσιο bonus.

Ας είμαστε απολύτως σαφείς:

• Αυτό δεν είναι μια κίνηση «δημοσίων σχέσεων».
• Δεν είναι αντίδραση σε «πίεση της αγοράς».
• Και σίγουρα δεν είναι κάτι που έγινε επειδή ήταν εύκολο.

Είναι το αποτέλεσμα 25 ετών δημιουργίας εταιρειών με μία σταθερή, ίσως και πεισματική, πεποίθηση: ότι οι επαγγελματικές σχέσεις δεν χρειάζεται να απανθρωποποιούνται για να είναι υψηλής απόδοσης. Ότι η φιλοδοξία, η πειθαρχία, η λογοδοσία και η φροντίδα για τον άνθρωπο δεν είναι αντικρουόμενες έννοιες — αλλά αλληλοενισχυόμενες.

Με αφορμή τη δημόσια ανακοίνωση, τέθηκε — εύλογα — ένα κρίσιμο ερώτημα: ακόμη και αν αυτό θεωρείται γενναιόδωρο με τα ελληνικά δεδομένα, παραμένει χαμηλό σε σχέση με τα διεθνή standards της παγκόσμιας τεχνολογίας. Και αυτό όντως είναι μια πραγματικότητα που δεν μπορούμε ούτε να αγνοήσουμε ούτε να ωραιοποιήσουμε.

Όμως αξίζει να δούμε την πλήρη εικόνα:

Στην Επίγνωσις, μόλις περίπου το 12% των εργαζομένων επηρεάζεται άμεσα από το νέο κατώτατο όριο — σε έναν οργανισμό άνω των 250 ανθρώπων. Ο διάμεσος ετήσιος μεικτός μισθός κινείται μεταξύ 40.000 και 50.000 ευρώ. Το κόστος ζωής στην Ελλάδα έχει αυξηθεί αισθητά, αλλά εξακολουθεί να απέχει σημαντικά από αυτό της Δυτικής Ευρώπης ή της Βόρειας Αμερικής.

Πέραν αυτού, όλοι οι εργαζόμενοι λαμβάνουν stock options αξίας 50.000 δολαρίων σε προνομιακή τιμή άσκησης, με προοπτική ουσιαστικής μελλοντικής υπεραξίας. Και, ίσως πιο σημαντικό, ο συνδυασμός bonus και παροχών — με χαρακτηριστικό παράδειγμα το family support πρόγραμμα — αυξάνει την πραγματική συνολική αποζημίωση κατά περίπου 25% έως 30%.

Αυτά δεν τα αναφέρω για να ισχυριστώ ότι «τα καταφέραμα». Δεν τα καταφέραμε, ακόμα. Ο αγώνας συνεχίζεται.

Έχουμε πολύ δρόμο μπροστά μας. Και ακριβώς εκεί βρίσκεται ο πυρήνας του οράματός μου: Να αυξήσουμε δραστικά το πραγματικό, καθαρό output ανά άνθρωπο. Να διατηρήσουμε — και να ενισχύσουμε — τη μοναδική μας αποδοτικότητα. Ώστε να μπορούμε, σταδιακά και βιώσιμα, να πληρώνουμε μισθούς Δυτικής Ευρώπης και Βόρειας Αμερικής, ενώ ζούμε και δημιουργούμε στην Ελλάδα.

• Δεν είμαστε εκεί ακόμη.
• Αλλά προχωράμε. Βήμα-βήμα.

Αυτό που διαφοροποιεί την Επίγνωσις και συνολικά το οικοσύστημα της Starttech Ventures — όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς — δεν είναι ένα μεμονωμένο μέτρο ή μια πολιτική παροχών.

Είναι η συνέπεια στον χρόνο.

Μεγαλώσαμε σε δύσκολες συνθήκες. Με περιορισμένους πόρους. Με εμπόδια που φάνταζαν ανυπέρβλητα. Κι όμως, ξανά και ξανά, επιλέγουμε να επανεπενδύουμε στους ανθρώπους μας. Γιατί αυτή — και μόνο αυτή — είναι η βιώσιμη διαδρομή για να χτιστούν σπουδαίες εταιρείες. Επιχειρήσεις που έχουν λόγο ύπαρξης. Οργανισμοί που θα μας ξεπεράσουν.

• Οι απαιτήσεις μας είναι υψηλές.
• Ζητάμε συγκέντρωση, ιδιοκτησία, αποτελέσματα.

Ταυτόχρονα όμως πιστεύουμε βαθιά ότι όταν οι άνθρωποι νιώθουν σεβασμό, ασφάλεια και δικαιοσύνη, ανταποκρίνονται σε αυτόν τον πήχη. Μαζί.

Αυτή η ισορροπία — επαγγελματική, απαιτητική και βαθιά ανθρώπινη — δεν είναι συνηθισμένη.

• Δεν είναι «της μόδας».
• Είναι όμως αυτό που είμαστε.

Και όσο μπορούμε, αυτό ακριβώς θα συνεχίσουμε να κάνουμε.

Νιώθω πραγματικά περήφανος για όλη την ομάδα της Epignosis που το κάνει εφικτό.

ΥΓ: Ο εθνικός κατώτατος μεικτός μισθός για τους μισθωτούς του ιδιωτικού τομέα στην Ελλάδα είναι 880 ευρώ από την 1η Απριλίου 2025 και παραμένει σε ισχύ τον Ιανουάριο του 2026.

Ευρώπη, ΗΠΑ και Γροιλανδία: Η ώρα της αποφασιστικότητας

Όπως είναι γνωστό, οι συνθήκες της Ευρωπαϊκής Ένωσης περιλαμβάνουν και μία ερήτρα κοινής άμυνας σε περίπτωση επίθεσης τρίτης χώρας σε χώρα - μέλος της Ένωσης και μάλιστα με όλα τα μέσα. Αυτό είναι τόσο σαφές που δεν επιδέχεται καμίας παρερμηνίας. 

Aνακύπτουν πολλά και  ενδιαφέροντα ερωτήματα. Πρώτον, είναι ο τρέχων πρόεδρος των ΗΠΑ έτοιμος πραγματικά να συγκρουστεί με την Ευρώπη; Αυτό κανονικά θα το απέτρεπε το λεγόμενο "βαθύ κράτος" των ΗΠΑ, εκτός εάν πλέον ο πρόεδρος ελέγχει και αυτό το βαθύ κράτος. 

Δεύτερον, είναι η Ευρώπη πραγματικά έτοιμη να υπερασπιστεί η Γροιλανδία; Θα είναι αυτή η στιγμή της εξωτερικής απειλής εκείνη που θα οδηγήσει σε μία ομοσπονδιακή ένωση, όπως έχει συμβεί πολλές φορές στην ιστορία; Ίδωμεν. 

Τρίτον, η Μεγάλη Βρετανία, υπό την ηγεσία μάλιστα των Εργατικών με τη δεδομένη ιστορία τους, θα βοηθήσει την Ευρώπη; Ή θα συνταχθεί με τις ΗΠΑ;

Προφανώς η ΕΕ δεν μπορεί να νικήσει τις ΗΠΑ σε έναν ευρείας κλίμακας πόλεμο. Έχει όμως πολύ ικανές δυνάμεις οι οποίες θα καταφέρουν σημαντικά πλήγματα σε οποιονδήποτε επιτιθέμενο, αν αποφασίσουν να δράσουν με όλες τους τις δυνάμεις και με αυτοθυσία. Σημειώνω μάλιστα πως Γαλλία και Μεγάλη Βρετανία έχουν στρατηγικές δυνάμεις πυρηνικών υποβρυχίων που έχουν ισχυρότατη δύναμη αποτροπής, αφού μπορούν να χτυπήσουν αποφασιστικά ακόμα και εάν η έκβαση στο πεδίο έχει ήδη κριθεί.

Η εκτίμησή μου είναι πως εάν η ευρωπαϊκή αποφασιστικότητα εκληφθεί ως απόλυτη, θα αποτρέψει οποιονδήποτε επιτιθέμενο, ακόμα και τον τρέχοντα ένοικο του Λευκού Οίκου. Υπάρχει όμως στα αλήθεια αυτή η αποφασιστικότητα; Επίσης ο συγκεκριμένος πιθανός επιτιθέμενος, θα αποτραπεί όντως από τη βεβαιότητα μιας ισχυρής αντίστασης;

Δύσκολα παιχνίδια για μεγάλους παίχτες. Που αμφιβάλλω πως έχουμε την 'από 'δω' μεριά του Ατλαντικού. Το βέβαιο είναι πως αν η ΕΕ φοβηθεί και υποχωρήσει, γίνεται επισήμως προτεκτοράτο, χωρίς προφανή δρόμο επιστροφής.

Η σημαία της Γροιλανδίας

​Ιράν: Ναι στη δημοκρατία, οπότε όχι στη μοναρχία

Δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί άνθρωπο πιο αντίθετο στο θεοκρατικό καθεστώς της Τεχεράνης απ’ ό,τι είμαι εγώ. Πρόκειται για ένα βίαιο, σκοταδιστικό σύστημα εξουσίας, εχθρικό προς κάθε έννοια ελευθερίας και πολιτικής αξιοπρέπειας. Η πτώση του είναι ιστορικά αναγκαία και οι υπεύθυνοι για τα εγκλήματά του οφείλουν να λογοδοτήσουν.

Φωτογραφία που δημοσίευσε το AFP

Άλλο όμως η κατάρρευση ενός θεοκρατικού καθεστώτος και άλλο η αναζήτηση μιας προοδευτικής διεξόδου. Και εδώ αρχίζει το πραγματικό πρόβλημα. Δυσκολεύομαι ειλικρινά να κατανοήσω πώς η επιστροφή στη μοναρχία μπορεί να παρουσιάζεται ως πρόοδος. Ας προσπαθήσουμε, τουλάχιστον, να παραμείνουμε στοιχειωδώς νηφάλιοι.

Δεν πρέπει εξάλλου να ξεχνάμε που η μοναρχία και η θεοκρατία υπήρξαν διαχρονικά οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. «Ελέω Θεού Βασιλεύς» — Η γνωστή φράση τα λέει όλα μόνη της. 

Η μοναρχία δεν αποτελεί αντίδοτο στον αυταρχισμό· είναι μία από τις αρχαιότερες μορφές του. Ανήκει όχι απλώς στο παρελθόν, αλλά στις σκοτεινότερες σελίδες της ιστορίας. Η ιδέα της κληρονομικής εξουσίας, της εξουσίας που δεν απορρέει από τους πολίτες αλλά από το αίμα, είναι ασύμβατη με κάθε σύγχρονη αντίληψη δημοκρατίας και ισονομίας. 

Το ότι μια πρόταση είναι αντιθεοκρατική δεν την καθιστά αυτομάτως δημοκρατική. Η πρόοδος δεν ορίζεται αρνητικά — ως απουσία του χειρότερου — αλλά θετικά: ως οικοδόμηση θεσμών, ως κατοχύρωση δικαιωμάτων, ως συγκρότηση πολιτών. Όχι υπηκόων. 

Αν το Ιράν πρόκειται να βγει από τον ιστορικό του φαύλο κύκλο, αυτό δεν θα συμβεί με επιστροφές σε σχήματα που ήδη απέτυχαν. Θα συμβεί μόνο αν η εξουσία πηγάζει από τους πολίτες και ελέγχεται από αυτούς. Η ιστορία δεν προχωρά με νοσταλγία. Προχωρά με ρήξεις. Και η μοναρχία, όσο κι αν εξωραΐζεται, δεν είναι ρήξη — είναι επιστροφή και οπισθοδρόμηση.

Η απομακρυσμένη εργασία δεν θα σώσει την ελληνική περιφέρεια

Διάβασα πρόσφατα ένα άρθρο που υποστήριζε ότι η απομακρυσμένη εργασία αποτελεί λύση για την επανακατοίκηση της ελληνικής περιφέρειας. Ότι αν άνθρωποι με καλές δουλειές, εισοδήματα και laptops μετακινηθούν εκτός αστικών κέντρων, η περιφέρεια θα ξαναζωντανέψει. 

Εκ πρώτης όψεως, το επιχείρημα μοιάζει λογικό. Δεν θα ήταν ωραίο σε χωριά που τώρα, στην καλύτερη περίπτωση, ζουν μερικές εκατοντάδες ηλικιωμένοι και μετρημένοι μεσήλικες - τα παιδιά δεν τα αναφέρω καν, είναι σπάνιο είδος - να υπάρξει μια 'εισροή' νέων κατοίκων οι οποίοι θα μένουν εκεί, θα έχουν γρήγορο internet και θα συνεργάζονται με εταιρείες οπουδήποτε στον κόσμο; 

Ωραίο θα ήταν ίσως, είναι όμως και ανέφικτο. Πολύ περισσότερο, ακόμα και στην υποθετική περίπτωση που γινόταν πραγματικότητα, δεν θα είχε την αναμενόμενη επίδραση. Το επιχειρήμα λοιπόν - ή μάλλον η σχετική ευχή - είναι τελικά λανθασμένο.

Για να το πω όσο πιο απλά μπορώ, το επιχείρημα που λέει ότι η ελληνική περιφέρεια θα αναπτυχθεί χάρη στους remote workers είναι αντίστοιχο με το επιχείρημα προηγουμένων δεκαετιών ότι οι πόλεις και οι κωμοπόλεις ανά τη χώρα θα 'αναπτύσσονταν' αν γεμίζαμε την περιφέρεια με στρατόπεδα και τμήματα ΤΕΙ - όπως και κάναμε, όντως, με τα γνωστά σε όλους αποτελέσματα.

Η πρόσκαιρη παρουσία/διαμονή καταναλωτών σε έναν τόπο, με τον οποίο δεν έχουν κανένα ηθικό και συναισθηματικό δεσμό, αντίθετα διακατέχονται από μια αίσθηση προσωρινότητας, μόνο ως 'οικονομικό παυσίπονο' λειτουργεί και τελικά οδηγεί στην παρακμή.

Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης αυτό το οικονομικό μοντέλο το έλεγε 'κουρελιάρικο καπιταλισμό' και την Ελλάδα που το ενστερνιζόταν την αποκαλούσε 'Ελλάδα Τουρκομπαρόκ'. Σκληρές εκφράσεις μεν, δυστυχώς αληθείς και ακριβείς δε.

Η παρουσία ιδιωτών χωρίς βιωματική, κοινωνική και πολιτική σχέση με τον τόπο δεν σώζει καμία περιφέρεια. Τη μετατρέπει απλώς σε σκηνικό. Σε χώρο κατανάλωσης ζωής, όχι σε κοινότητα ζωής. Σε ένα σύνολο κατοικιών χωρίς πόλη, χωρίς δημόσιο χώρο, χωρίς συλλογικό σκοπό.

Η ελληνική περιφέρεια δεν χρειάζεται «κατοίκους». Χρειάζεται πολίτες.

Πολίτες που έχουν λόγο να συμμετέχουν, να συνδιαμορφώνουν, να συγκρούονται, να αναλαμβάνουν ευθύνη. Πολίτες που το εισόδημά τους, η εργασία τους και η καθημερινότητά τους έχουν πραγματική σύνδεση με τον τόπο. Με την τοπική οικονομία, την παραγωγή, την κοινωνική συνοχή. Όχι ανθρώπους που απλώς «βρίσκονται εκεί», ενώ η ζωή τους – επαγγελματικά, πολιτισμικά, ψυχικά – παραμένει αλλού.

Διαφορετικά, αυτό που δημιουργείται δεν είναι αναγέννηση της περιφέρειας, αλλά χαοτικές μάζες ιδιωτών. Άτομα χωρίς κοινό σχέδιο, χωρίς πόλη, χωρίς πολιτεία. Και αυτό δεν είναι πρόοδος· είναι αποσύνθεση.

υγ. Προτρέπω θερμά να διαβάσετε το υπέροχο βιβλίο «Πίνοντας καφέ με τον Αριστοτέλη» των Θανάση Λάλα και Βασιλείου Μπετσάκου. Εκεί ο Σταγειρίτης φιλόσοφος – δια στόματος Μπετσάκου – εξηγεί γιατί ο όρος «συμπολίτης» είναι λανθασμένος. Η λέξη «πολίτης» αρκεί. Και σημαίνει κάτι πολύ συγκεκριμένο, που εμείς συστηματικά ξεχάσαμε: ενεργή συμμετοχή στην οργανωμένη πόλη. Όχι απλή συνύπαρξη ιδιωτών στον ίδιο γεωγραφικό χώρο.